MEHMET ALİBEYOĞLU

ON GÖZLÜ KÖPRÜ

Köprüler  aralarında su veya çukur gibi engeller bulunan iki yakayı birbirine bağlayan taş ve ahşap olarak yapılan yapılardır. İnsanlar ulaşımı sağlamak için eskiden beri yol ve köprülere önem vermişlerdir. Diyarbakır’da bulunan ve zamanın çok değerli mimarları tarafından yapılan ve günümüze kadar sağlam bir şekilde ayakta kalan köprüler birer mimari şaheserler olarak geçmişten geleceğe uzanmaktadır.

Dicle nehri üzerine kurulan köprü şehrin 2,5 km. güneyindedir. Köprü on gözlüdür, boyu 180, eni 8 metredir. Köprü korkulukları bazalt taştan yan yana dizilerek bağlanmış üçgen çatı şekilli taşlar ile örtülmüştür. Şehrin kuruluşundan itibaren bu köprünün yerinde Şam köprüsü adı ile bilinen bir köprünün bulunduğunu bilinmektedir. Bazı kaynaklarda bu köprünün Sahabeler zamanında yapıldığı yazılıdır. Niebuhr, Albert Gabriel ve M.Van berchem köprünün antik çağ eseri olduğunu ileri sürmüşlerdir.

Dr. A.Settar Hayati Avşar hocam da, köprünün Nasır’dan önce yapıldığını, H.458 M.I065 yılında Mervani Hükümdarı Nizamüddevle Nasır tarafından onarıldığını söylüyor. Üzerindeki  kitabeye göre köprü, Mervanoğlu Nizamüddevle Nasr tarafından H.458-M.1065 tarihinde yapılmıştır. Süleyman Savcı’ya göre, Mimarı Ubayd oğlu Yusuf’tur. Köprünün batı tarafı güney yüzünde, birinci kemerin solunda karaya bağlanan ayağın üzerindeki kitabenin sonunda,  kitabenin sonu hizasında bazalt üzerine işlenmiş, gülen aslan kabartması bulunmaktadır. Buradaki aslan figürü benzeri Dağkapı kitabeleri ile Mardin kapı’sındaki kabartmalar arasında da vardır. Bu kitabe köprünün güney yüzünde ve batı ucundaki ilk üç göz arasındadır. Beyaz taş üzerine çiçekli kufi ile yazılmıştır. Satırlar arasında da süslemeler vardır.

Kitabede Köprüyü yaptıran Hükümdarın ve mimarın ismi ile tarih yazılıdır. Ayakların menba (suyun geldiği yön) kuzey tarafında sel yaranlar ve mansap (güney yön) tarafında istinat duvarı yapılmıştır.  Kuzeyden gelen Dicle Nehri Diyarbakır Kalesi hizasını geçtikten sonra ilkin batıya doğru dirsek çizmekte, sonra tekrar güneye yönelerek köprü altında geçmektedir.

Köprüde bulunan kitabenin Türkçesi, …..Allah’ın sevap ve rahmetini kazanmak için değerli emir, efendimiz (?), dinin nizami, devletin güçlendiricisi …… İslam’ın izzeti (Allah ömrünü uzatsın, zaferini aziz kılsın ve ona hidayet etsin) …..yapılmasını buyurup para sarf etmiştir. Muvaffak Uyanık, Dicle köprüsünün güney yüzünde birinci ayağın tabanında aslan figürünün altındaki taşlardan birinin üzerinde Süryanice bir yazıda, “buhru halefi ikinci mano zamanında yani M.Ö 90 raddelerinde Diyarbakır köprüsü onartılmıştır” denildiğini yazar. Yapılan araştırmaya göre yaşıtları bulunmamaktadır. Diyarbekir ve çevresinde yapılan en eski ve en sağlam köprüdür. 2010 yılına kadar 50 ton ağırlıktaki araçların üstünden geçmesine rağmen, tüm ihtişamı ve sağlamlığı ile ayaktadır. Köprü günümüzde araç geçişine kapalıdır.

KAYNAK

Dr. Abdussettar Hayati Avşar – Niebuhr - Albert Gabriel - M.Van berchem - Muvaffak Uyanık - Süleyman Savcı – Mehmet Songür